Architektura, utwór architektoniczny, prawa autorskie

Architektura to nauka i sztuka projektowania, konstruowania i wykonywania budynków oraz budowli. Broniewski określa architekturę w trzech słowach: „forma, funkcja, konstrukcja”.

Rezultatem projektowania, konstruowania i wykonywania budynków oraz budowli są utwory (dzieła) architektoniczne. Utworami architektonicznymi są budynki, budowle i obiekty małej architektury, np.: budynek mieszkalny, budynek usługowy, elektrownia,  droga, most, ławka, fontanna.

Utwory architektoniczne są chronione Prawem autorskim po ich ustaleniu w jakiejkolwiek postaci, choćby nawet nie były ukończone. Ochrona ta obejmuje wyobrażenie intelektu autorów, choćby zapisane w pamięci komputerowej, jak ma być zbudowany obiekt budowlany, tj. jaką będzie miał formę, funkcję, konstrukcję. Ochrona ta nie obejmuje tylko części opracowanej przez jednego z autorów (np. architekta) lecz cały utwór architektoniczny. Malarz bowiem wyobraża sobie najpierw kształty, materiały (płótno, farby), kolejność nakładania warstw, ruchy pędzla, sposób zmieszania farb itp. zanim namaluje obraz (utrwali to wyobrażenie). Utworem jest wyobrażenie, a obraz jest egzemplarzem utworu (ustaleniem i utrwaleniem). W muzyce kompozytor ustala budowę utworu, zapisując każda nutę, oznaczając jej ton, długość jej trwania, kolejność nut i to z rozpisaniem na każdy instrument, z instrukcjami gdzie spowolnić, gdzie przyspieszyć, gdzie położyć akcent, itd. Nie wystarczy bowiem określić pożądany efekt, wrażenie jakie ma wywołać utwór bez określenia w jaki realny sposób można to osiągnąć. Dzieło niemożliwe do wykonania nie istnieje, jest co najwyżej ideą, marzeniem. Któż z nas nie marzył o schodach chociażby na księżyc?

Utwory architektoniczne przyjmują różną postać po ich ustaleniu: postać rysunku (np. koncepcji, rzutu), planu (projektu budowlanego), obiektu budowlanego (po wybudowaniu) lub inną postać (np. model, fotografia). Tak wynika z  Art. 33(5) ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych: „Wolno korzystać z utworu w postaci obiektu budowlanego, jego rysunku, planu lub innego ustalenia, w celu odbudowy lub remontu obiektu budowlanego.”

Jedność oraz harmonia formy, funkcji i konstrukcji mają podstawowe znaczenie dla wartości utworu architektonicznego. Przykładowo dobór lampy na budynku, oświetlenia, przeprowadzenie rury gazowej i umieszczenie zaworu, układ konstrukcyjny, sztywność konstrukcji, otwory w konstrukcji, dobór posadowienia, mają wpływ na ostateczny kształt budynku, wpływają na całość, na trwałość, na spostrzeganie dzieła przez jego użytkowników, osoby go obsługujące i obserwujące choćby z daleka. Forma musi mieć odpowiednią konstrukcję i spełniać wraz z konstrukcją odpowiednią funkcję, wtedy stanowi dzieło. Albo odwrotnie – konstrukcja w postaci np. ściany oporowej spełnia określoną funkcję i stanowi pewną formę.

Autorem utworu architektonicznego we wstępnym etapie (wizji architektonicznej) może być w zasadzie dowolna osoba posiadająca pomysł lub koncepcję. Autorami projektów budowlanych mogą zaś być tylko osoby posiadający uprawnienia budowlane – są to zwykle zespoły projektantów w różnych specjalnościach, opracowujących projekt obiektu budowlanego na zasadzie współautorstwa. Dla budynków zwykle są to projektanci w specjalnościach: architektonicznej,  konstrukcyjno-budowlanej, instalacji sanitarnych i instalacji elektrycznych. Każdy z tych projektantów jest współautorem utworu architektonicznego, ponieważ wpływa na jego ostateczny kształt. Współautorstwo zachodzi bowiem, gdy osoby wykonują wspólnie pracę twórczą nad tym samym utworem. Zwykle też występuje oddziaływanie na siebie tych osób – współautorów, tzw. „gra zespołowa”. Opracowania poszczególnych autorów, jeśli nawet da się je wyodrębnić, nie mają wtedy odrębnego znaczenia i są nierozdzielne.

Projekty: koncepcyjny, budowlany, jak i wykonawczy, są utrwaleniem tego samego utworu architektonicznego w różnych fazach jego opracowania. Przykładowo projekt wykonawczy wykorzystuje projekt obiektu budowlanego wyrażony (utrwalony) w projekcie budowlanym oraz uszczegóławia go i uzupełnia. Projekt wykonawczy jest więc utworem zależnym, przejmującym twórcze elementy z projektu budowlanego. Jeśli autorem projektu wykonawczego jest inna osoba niż autor projektu budowlanego, to nie może on rozporządzać lub korzystać z projektu wykonawczego bez zgody autora projektu budowlanego.

Same projekty koncepcyjne, budowlane, wykonawcze również są utworami jako zbiory rysunków, opisów i dokumentów (analogicznie jak zapis utworu muzycznego w postaci nut zapisanych przez autora, z jego dopiskami, komentarzem, wskazówkami, itp.), utrwalającymi dzieło architektoniczne (projekt, jako zamysł co do sposobu zbudowania obiektu budowlanego). Utwory bowiem mogą w sobie zawierać lub ustalać inne utwory. Oprócz ustalenia formy, funkcji i konstrukcji utworu architektonicznego utwory te ustalają całą kompozycję projektu, jego formę, układ, zawartość, dobór słów w opisach, uwagach, na rysunkach oraz formę przedstawienia graficznego na rysunkach. Każdy projekt określonych autorów różni się czymś od projektów innych autorów (ma indywidualny charakter) i ma charakter twórczy (kreacyjny), bo przedstawia rozwiązania projektowe dot. projektu indywidualnego, w nowej lokalizacji, nie istniejącego wcześniej (np. nowy dobór słów, inny zestaw rysunków, dokumentów).  

Utwory architektoniczne są objęte ochroną autorską na podstawie art. 1 ust.2 pkt.6) ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Inne utwory, jak utwory techniczne (np. ekspertyza), mogą również podlegać ochronie autorskiej  – ustawa chroni bowiem formę prezentacji, sposób interpretacji, formułowane wnioski i oceny (art. 1 ust.1) oraz dobory, układy, zestawienia (art. 3 ustawy)  jeśli tylko mają twórczy i indywidualny charakter.

Sam obiekt budowlany po jego wybudowaniu jest zaś egzemplarzem utworu (muzyką, która została zagrana na podstawie zapisu nutowego, którą możemy posłuchać kiedy zechcemy, bo jest utrwalona i dostępna na jej nośniku, np. jako nagranie płytowe).

Piotr Bednarek

loading